Lịch sử cung thuật tại Việt Nam - qua tư liệu chữ viết (thời trung đại)

Lịch sử cung thuật tại Việt Nam - qua tư liệu chữ viết (thời trung đại)

/

A HISTORY OF VIETNAMESE ARCHERY- FROM WRITTEN ACCOUNTS

(see English below)

THỜI TRUNG ĐẠI Hiện chúng tôi chưa khảo được ghi chép nào về cung người Việt trong thời Bắc thuộc. Tuy nhiên dưới các triều đại tự chủ, cung thuật rất được nhà nước coi trọng và được xem là vấn đề cốt yếu trong binh bị.

Vua Lý Anh Tông là vị vua anh dũng thiện chiến của nhà Lý. Người tự mình rèn luyện cưỡi ngựa bắn cung, năm 1170 người dựng Xạ Đình ở nam thành Thăng Long để phục vụ mục đích này (1).

Đời Trần cũng rất chú trọng xạ nghệ. Trong “Hịch tướng sĩ”, Hưng Đạo Vương thúc giục binh tướng dưới quyền “Hãy huấn luyện quân sĩ, tập dượt cung tên, khiến cho người người giỏi như Bàng Mông, nhà nhà đều là Hậu Nghệ, để có thể bêu đầu Hốt Tất Liệt dưới cửa khuyết, phơi xác Vân Nam Vương ở Cảo Nhai” (2).

Triều Lê Sơ cũng không lơi là cung tiễn. Từ 1460-1465, vua Lê Thánh Tông đã 2 lần kêu gọi các quản quân phải thường xuyên tập luyện binh sĩ, trong đó nêu rõ các nội dung cụ thể cần tập luyện là “đi, đứng, đâm, đánh, hiểu được hiệu lệnh, quen việc cung tên” (3). Vua cũng sát hạch cả kỹ năng của chính các quý tộc nắm việc quản quân trong kỳ “đô thí”, bao gồm bắn 5 mũi tên, ném 4 chiếc lao và đấu thuẫn. Con em quý tộc mà muốn theo nghiệp võ cũng được Cẩm Y Vệ huấn luyện bắn cung, đấu thuẫn, ném lao hàng ngày trong vòng 3 năm, nửa năm sát hạch 1 lần và cuối kỳ phải thi tuyển để vào ngạch sĩ quan. Có thể nói cung thủ thời Lê Sơ được đào tạo bài bản và thường xuyên, và là 1 lực lượng tinh anh khó bì. Chẳng thế mà Thánh Tông coi cung nỏ là “thánh vương uy”, khi đã “giương cung” thì Di Địch “vẫy đuôi xin tha”

Theo Chu lễ- mà Việt Nam tiếp thu, cung tên là 1 trong 9 thứ đồ Thiên tử ban cho chư hầu để thể hiện sự trọng thị và khuyến khích chư hầu tiếp tục giữ đạo thờ Trời chăn dân, như trong Đại Việt sử ký toàn thư có chép “tiến phong Mạc Đăng Dung làm An Hưng Vương, gia thêm Cửu Tích: 1- Xe ngựa, 2- Y phục, 3- Đồ nhạc, 4- Cửa sơn son, 5- Nạp bệ, 6- Hổ bôn, 7- Cung tên, 8- Phủ việt, 9- Rượu cự xưởng (rượu quý)” (4).

Như vậy, trong thời kỳ Trung đại, cung tên đối với nước Việt không chỉ thiết yếu với binh bị mà còn có ý nghĩa biểu tượng cho vương quyền và hệ thống tôn ty trật tự Nho giáo xoay quanh vương quyền.

Tranh minh họa “Cung thủ thời Lý” của Tree


THE MIDDLE AGE We have not yet discovered any record on Vietnamese archery during the 1000 years of being a Chinese dominion. However under the native dynasties, archery was an esteemed art for its importance in military affair.

Emperor Anh Tong of Ly dynasty was a martial monarch. He himself practice mounted archery, and in 1170 he erected a range dedicated to this purpose South of the Capital (1).

The Tran dynasty that follows also put great emphasis on archery skill. In a letter to motivate his retainers, Prince Hung Dao- the commander in chief during the wars with Yuan dynasty- urged his lieutenants to “train your soldiers, practice archery, so that everyone is as skilled as Pang Meng (逢蒙), every household is a Hou Yi (后羿), then we can display Kublai’s head, flay the Prince of Yunnan (Toghan)” (2).

The subsequent Later Le dynasty also did not neglect archery despite the advent of firearms. From 1460 to 1465, Emperor Thanh Tong twice urged his officers to train their soldiers regularly in “marching, holding, thrusting, striking, comprehension of orders, familiarity with bow and arrows” (3). The Emperor also regularly tested the nobles’ martial skills in “đô thí” examination, including shooting 5 arrows, throwing 4 javelins and shield sparring. Descendants of noble families who wish to join a military career can be trained by Cam Y corp in archery, shield, javelin every day for 3 days, with semi annual examinations and final examination to be commissioned as officers. Later Le’s archers were well trained and were an elite fighting force. It’s not an exaggeration that Emperor Thanh Tong considered archery the power of the monarch, “one the bow is drawn, barbarians have to beg for their life”.

According to Zhou dynasty’s protocol, which Vietnam also adopted, bow and arrows were 1 of the 9 objects that the Son of Heaven bestows upon vassals to show favors and encourage them to worship Heaven and guide the people. For instance, the powerful minister Mac Dang Dung was “elevated to the status of Prince and bestowed with 9 treasures: chariot, attire, musical instruments, lacquered doors, throne, bow and arrows, axe, and wine”.

Thus during the Middle Age, to Vietnam, archery was instrumental not only to military affairs but also the imperial confucianist system which revolves around the monarchy.

  • (1) Đại Việt sử ký toàn thư, bản dịch Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, tr.145
  • (2) Sách đã dẫn, tr.213
  • (3) Sách đã dẫn, tr.431
  • (4) Sách đã dẫn, tr.590